– शिशिर भण्डारी

भूमिका:

यतिबेला नेपाली राजनीतिमा देखापरेका केही नयाँ शक्ति र तिनका नेतृत्वहरूलाई देख्दा एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ— राजनीति सेवा हो कि केवल शो (show) ? प्रतिनिधित्व जिम्मेवारी हो कि मनोरञ्जन ?

समाजमा अपेक्षित स्तरको नेतृत्व दिन नसकेका, तर जिम्मेवारीभन्दा बढी प्रदर्शन, हल्ला र उत्तेजनामा रमाइरहेका केही राजनीतिक पात्रहरू देख्दा राजनीति कुनै गम्भीर अभ्यास होइन, एउटा रंगमञ्च जस्तो लाग्न थालेको छ । भाँडाकुँडी र पुतली खेलजस्तो राजनीतिक व्यवहार, अनि सामाजिक सञ्जालमा चल्ने “लेख्ने र मेट्ने (write and erase)” संस्कृतिले राजनीतिलाई विचारभन्दा बढी क्षणिक प्रतिक्रियाको बजार बनाइदिएको छ ।

डिजिटल युगले राजनीतिमा नयाँ अवसर मात्र ल्याएको छैन, नयाँ विकृति पनि जन्माएको छ । आजको राजनीति क्रमशः “दृश्य–राजनीति” (visual politics) र “मिडिया–केन्द्रित राजनीति” (mediated politics) को प्रभावमा प्रवेश गरिरहेको छ, जहाँ नीति, अध्ययन र कार्यक्रमभन्दा दृश्यता, ट्रेन्ड, लाइभ भिडियो र एल्गोरिदमले राजनीतिक सफलताको मापन गर्न थालेका छन् ।

राजनीतिक विज्ञानमा संस्थागतवाद (Institutionalism) ले व्यक्तिभन्दा संस्था, प्रक्रिया र नियमलाई लोकतन्त्रको स्थायित्वको आधार मान्छ । तर पछिल्ला वर्षहरूमा सामाजिक सञ्जाल र व्यक्तिकेन्द्रित राजनीतिले संस्थाभन्दा व्यक्तिलाई केन्द्रमा राख्ने प्रवृत्ति बढाएको छ । यही प्रवृत्तिको नेपाली संस्करणलाई आजको “भाइरल राजनीति” का रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ ।

सायद यही कारणले लाग्छ— राजनीति विचारको अभ्यास होइन, दृश्यको प्रतिस्पर्धा हो । र यही दृश्य–राजनीतिमा कतिपय पात्रहरू “समयको त्रुटि” जस्ता देखिन्छन् । विचार, अध्ययन, राजनीतिक प्रशिक्षण र संस्थागत अनुभवको जगमा नउभिई क्षणिक लोकप्रियताको लहरबाट उदाएका कतिपय पात्रहरू लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको उपलब्धिभन्दा सामाजिक निराशा, राजनीतिक असन्तोष र जनविश्वासको संकटको उत्पादन जस्ता देखिन्छन् ।

राजनीति : सेवा कि प्रदर्शन ?

राजनीति मूलतः सेवा, नीति निर्माण र राज्य सञ्चालनको जिम्मेवारी हो । लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा राजनीति जनताको जीवनस्तर सुधार्ने, राज्यका संस्थाहरूलाई बलियो बनाउने र सार्वजनिक हितको रक्षा गर्ने माध्यम हुनुपर्छ । तर आजको अभ्यासमा यसलाई प्रदर्शन, स्टन्ट र भाइरल बन्ने माध्यमजस्तो बनाइएको छ ।

आज राजनीति यस्तो देखिन्छ— “नीति होइन, नाटक चल्छ; संस्कार होइन, स्टन्ट बिक्छ ।” संसदभित्र नाराबाजी, सडकमा क्षणिक प्रदर्शन, र सामाजिक सञ्जालमा लाइभ “राजनीतिक शो” ले गम्भीर नीति बहसलाई विस्थापित गरिरहेको छ । जब राजनीति “देखिने कुरा” मात्र बन्छ, तब “गर्नुपर्ने कुरा” हराउँछ ।

लोकप्रियतामुखी राजनीतिले नीति निर्माणको कठिन प्रक्रियालाई छायामा पार्दै गएको छ । निर्णयभन्दा दृश्य, उपलब्धिभन्दा प्रचार र परिणामभन्दा प्रतिक्रियालाई महत्व दिने प्रवृत्तिले राजनीति क्रमशः प्रदर्शनमा रूपान्तरण गरिरहेको छ ।

प्रतिनिधित्वको अर्थ र जिम्मेवारीको संकट:

प्रतिनिधित्व केवल चुनाव जित्ने प्रक्रिया होइन, यो जनताको विश्वासको बोझ हो । लोकतन्त्रमा जनताले प्रतिनिधिलाई केवल बोल्न होइन, सोच्न, अध्ययन गर्न, निर्णय लिन र जवाफदेही हुन अधिकार सुम्पेका हुन्छन् ।

तर आज कतिपय अवस्थामा प्रतिनिधित्वलाई “मञ्च”, “मिडिया स्पेस” र “प्रदर्शनको अवसर” जस्तो बुझिएको देखिन्छ ।

कतिपय अवस्थामा प्रतिनिधित्वको अर्थ नै यस्तो बनिसकेको छ— “भाइरल हुनु नै क्षमता हो ।” यसले जिम्मेवारीभन्दा प्रदर्शनलाई, र नीति बहसभन्दा प्रतिक्रिया उत्पादनलाई प्राथमिकता दिएको छ । जब जिम्मेवारी हराउँछ, प्रतिनिधित्व केवल शो बन्छ ।

प्रतिनिधित्वको सार जनताको समस्यालाई राज्यको नीतिसँग जोड्नु हो । तर यदि प्रतिनिधित्व केवल लोकप्रियता व्यवस्थापनको साधनमा सीमित भयो भने लोकतन्त्रको आत्मा नै कमजोर हुन थाल्छ ।

भाइरल संस्कृति र “Write and Erase” प्रवृत्ति:

सामाजिक सञ्जालले राजनीतिलाई स्थायी विचारभन्दा क्षणिक पोस्टमा रूपान्तरण गरेको छ । आज लेखिन्छ, भोलि मेटिन्छ; आज घोषणा हुन्छ, भोलि हटाइन्छ— यही write and erase प्रवृत्तिले राजनीतिक विश्वसनीयता कमजोर बनाइरहेको छ ।

राजनीति अहिले यस्तो अवस्थामा पुगेको देखिन्छ – “लेख्ने, मेट्ने र जिम्मेवारीबाट भाग्ने संस्कृति।” यसले विचारलाई स्थिर बनाउँदैन, केवल प्रतिक्रिया उत्पादन गर्छ ।

डिजिटल माध्यममा तत्काल लोकप्रियता प्राप्त गर्ने होडले धेरै राजनीतिक अभिव्यक्तिलाई अध्ययन र उत्तरदायित्वभन्दा भावनात्मक उत्तेजनातर्फ धकेलेको छ । सामाजिक सञ्जालको एल्गोरिदमले पनि प्रायः गहिरो विश्लेषणभन्दा विवाद, उत्तेजना र सनसनीलाई बढी प्रवर्द्धन गर्छ ।

फलतः राजनीतिक संवाद नीति केन्द्रित नभई प्रतिक्रिया केन्द्रित बन्न थालेको छ । क्षणिक ताली र ट्रेन्डको पछि दौडिने राजनीति दीर्घकालीन राज्य सञ्चालनको विकल्प बन्न सक्दैन ।

संस्थागत ज्ञानको न्यूनता र राजनीतिक अपरिपक्वता:

संविधान, संसद, बजेट, नीति, संघीयता, कूटनीति र प्रशासनिक संरचना राज्य सञ्चालनका आधार हुन् । यी विषयमा गहिरो बुझाइ बिना गरिने राजनीतिक अभिव्यक्ति र निर्णयले अपरिपक्वता देखाउँछ ।

कहिलेकाहीँ यस्तो लाग्छ— “यिनलाई राजनीति होइन, पहिला पोलाइट वर्ड सिकाउनुपर्ने अवस्था छ ।”

बजेट, विधेयक वा संवैधानिक विषयमा हुने सतही प्रतिक्रिया यसैको उदाहरण हो । संसदको भूमिका, बजेट निर्माण प्रक्रिया, संवैधानिक परिषद्, संघीय अधिकार क्षेत्र वा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका आधारभूत विषयमा समेत सतही टिप्पणीहरू सार्वजनिक हुँदा नेतृत्वको तयारीमाथि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुन्छ ।

जब ज्ञानभन्दा उत्तेजना अगाडि बढ्छ, नीति कमजोर हुन्छ। जब अध्ययनभन्दा लोकप्रियता अगाडि बढ्छ, नेतृत्व कमजोर हुन्छ । र जब संस्थागत प्रक्रियाभन्दा व्यक्तिको आवेग अगाडि बढ्छ, लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ ।

राजनीति केवल विरोध गर्ने कला होइन; राज्य सञ्चालन बुझ्ने क्षमता पनि हो । तर आज कतिपय अवस्थामा ज्ञानभन्दा आत्मविश्वास ठूलो र अध्ययनभन्दा प्रदर्शन ठूलो देखिन्छ ।

राजनीतिक संस्कारको गिरावट:

लोकतन्त्रको मेरुदण्ड राजनीतिक संस्कार हो— सभ्य भाषा, असहमतिको सम्मान, प्रक्रिया पालन र जवाफदेहिता ।

तर आजको अभ्यासमा अशिष्ट अभिव्यक्ति, व्यक्तिगत आक्रमण र आरोप–प्रत्यारोप सामान्य बन्दै गएको छ । राजनीति यस्तो दिशामा पुगेको छ— “कसलाई आदर गर्ने र कसलाई होइन भन्ने आधार नै हराउँदै गएको छ ।”

असहमति लोकतन्त्रको सौन्दर्य हो, तर असभ्यता लोकतन्त्रको कमजोरी हो । विचारको प्रतिवाद गर्न नसक्दा व्यक्तिमाथि आक्रमण गर्ने प्रवृत्तिले राजनीतिक बहसको स्तर खस्काउँदै लगेको छ ।
संस्कार कमजोर हुँदा राजनीति संवाद होइन, भिडन्त बन्छ । बहस होइन, हल्ला बन्छ । र अन्ततः लोकतन्त्र सहभागितामूलक प्रक्रियाबाट ध्रुवीकृत संघर्षमा रूपान्तरण हुन थाल्छ ।

समाज, मतदाता र संरचनात्मक जिम्मेवारी:

नेतृत्व व्यक्तिको मात्र उत्पादन होइन, समाजको सामूहिक निर्माण हो । परिवार, शिक्षा, मिडिया, राजनीतिक दल र मतदाताले नै राजनीतिक चरित्र निर्माण गर्छन् ।

लोकतन्त्रमा कमजोर नेतृत्व आकस्मिक रूपमा जन्मिँदैन । समाजले ताली दिएको शैली, मिडियाले प्राथमिकता दिएको सामग्री र मतदाताले पुरस्कृत गरेको व्यवहार अन्ततः राजनीतिक संस्कृतिको रूप लिन्छ ।

अन्ततः प्रश्न हामीतिर फर्किन्छ— “हामीले कस्तो राजनीति रोज्यौँ ?” लोकप्रियता, नाराबाजी र प्रदर्शनलाई प्राथमिकता दिँदा राजनीति पनि त्यही दिशामा जान्छ । समाजले बनाएको नेतृत्व नै समाजको प्रतिबिम्ब हो ।

यदि मतदाताले अध्ययनभन्दा उत्तेजना, नीतिभन्दा नारा र क्षमताभन्दा अभिनयलाई पुरस्कृत गर्ने हो भने राजनीतिक दलहरूले पनि त्यही प्रकारका पात्रहरू उत्पादन गर्नेछन् । त्यसैले नेतृत्वको गुणस्तरको प्रश्न अन्ततः नागरिक चेतनासँग पनि जोडिएको हुन्छ ।

लोकप्रियता र नेतृत्वबीचको भ्रम:

लोकप्रियता क्षणिक हुन्छ, नेतृत्व दीर्घकालीन जिम्मेवारी हो । तर आज लोकप्रियतालाई नै योग्यता ठान्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ ।

यस्तो भ्रमले आजको राजनीति यस्तो बनाइदिएको छ— “भाइरल हुनु नै योग्यता हो ।” तर, इतिहासले प्रमाणित गरेको छ कि नेतृत्व लाइक, भ्यु र ट्रेन्डले होइन, निर्णय क्षमता, दूरदृष्टि, नैतिक साहस र सार्वजनिक उत्तरदायित्वले मापन हुन्छ ।

जब दृश्यता नै मूल्यांकनको आधार बन्छ, तब क्षमता र नीति ओझेलमा पर्छ । जब लोकप्रियता नै राजनीतिक योग्यताको पर्याय बन्छ, तब लोकतन्त्रमा गम्भीर नेतृत्वको स्थान क्रमशः कमजोर हुन थाल्छ ।

लोकप्रिय हुन सजिलो हुन सक्छ, तर नेतृत्व गर्न गाह्रो हुन्छ । लोकप्रियता भीडको प्रतिक्रिया हो; नेतृत्व इतिहासको जिम्मेवारी हो ।

निष्कर्ष:

अन्ततः प्रश्न व्यक्तिहरूको मात्र होइन— प्रश्न राजनीतिक संस्कारको हो । प्रश्न हाम्रो समाजको हो, हाम्रो शिक्षा, मिडिया र मतदातीय चेतनाको हो ।

सायद यही हाम्रो समयको विडम्बना हो— जहाँ कतिपयलाई राजनीति, संविधान, संसद र कानुनजस्ता आधारभूत कुरा बुझ्न पनि सांसद वा मन्त्री बन्नुपर्ने अवस्था देखिन्छ ।

आजको संकट केवल खराब नेताहरूको संकट होइन; यो राम्रो नेतृत्व चिन्न नसक्ने राजनीतिक चेतनाको पनि संकट हो । जब समाजले अध्ययनभन्दा उत्तेजना, नीतिभन्दा नारा, र जिम्मेवारीभन्दा प्रदर्शनलाई पुरस्कृत गर्छ, तब राजनीति पनि त्यही दिशामा जान्छ ।

तर सत्य के हो भने— “लोकतन्त्रमा नेतृत्व पदले होइन, संस्कारले जन्मिन्छ ।”

र आजको आवश्यकता केवल नयाँ पात्र होइन— नयाँ राजनीतिक चरित्र हो । केवल नयाँ दल होइन— नयाँ राजनीतिक संस्कार हो । केवल नयाँ अनुहार होइन— जिम्मेवार, अध्ययनशील र संस्थाप्रति प्रतिबद्ध नागरिक चेतना हो ।

अन्यथा हामी बारम्बार पात्रहरू फेरिरहनेछौँ, तर राजनीतिक संस्कृति फेरिने छैन । र संस्कार नफेरिएको लोकतन्त्रमा परिवर्तनको नारा जति ठूलो भए पनि परिणाम उति नै सानो रहिरहनेछ ।

— २०८३ असार ६ गते